Dzieje Starego Sącza
Postacie
Święci i uczeni, artyści i burmistrzowie, a także ci, których los splótł się z miastem w czasach najczarniejszych.
-
Św. Kinga (Kunegunda)
pani ziemi sądeckiej, fundatorka klasztoru
5 III 1234, Ostrzyhom – 24 VII 1292, Stary Sącz (inne źródła: 2 III lub rok 1224)
Węgierska królewna, córka Beli IV, przybyła do Polski jako dziecko i poślubiła Bolesława Wstydliwego. Swój ogromny posag oddała na odbudowę kraju po najeździe Tatarów, a w zamian w 1257 r. otrzymała ziemię sądecką. Lokowała miasto, sprowadzała osadników, a w 1280 r. ufundowała klasztor klarysek, do którego sama wstąpiła po śmierci męża. Zmarła w Starym Sączu. Beatyfikowana w 1690 r., kanonizowana tu przez Jana Pawła II w 1999 r., od 2016 r. jest patronką miasta.
-
Ksieni Konstancja
ksieni, autorka drugiej lokacji
zm. przed 1364; ksieni w latach 50. XIV w.
Księżniczka świdnicka i była księżna głogowska, siostrzenica Kazimierza Wielkiego, w habicie klaryski rządziła miastem jak gospodarna pani. W 1357 r. nadała mu prawo magdeburskie, a król potwierdził je rok później. To z jej woli powstał regularny plan z prostokątnym rynkiem, który podziwiamy do dziś. Źródła mylą ją niekiedy z wcześniejszą ksienią o tym samym imieniu, która w 1334 r. ustąpiła królowej Jadwidze.
Źródła: Migrała 2016, zamkipolskie.com
-
Jadwiga Kaliska
królowa, wdowa po Łokietku
zm. 10 XII 1339
Po śmierci męża, Władysława Łokietka, królowa Jadwiga wybrała ciszę starosądeckiego klasztoru. W 1334 r. (lub 1337 r. – źródła się spierają) objęła rządy nad miastem i wstąpiła do klarysek. Miała tu rodzinne korzenie: jej matka Jolanta, siostra Kingi, zmarła w tym klasztorze w 1298 r. Matka Kazimierza Wielkiego spoczęła w Starym Sączu.
-
Ksieni Anna Lipska
ksieni, wielka fundatorka
kadencje 1624–1630, 1642–1644, 1647–1649
Trzykrotnie wybierana na ksienię, była prawdziwą budowniczą XVII-wiecznego Sącza. Po wielkim pożarze 1644 r. łożyła na odbudowę fary i kościoła św. Rocha, a w latach 1647–1649 ufundowała nowe sklepienia kościoła klarysek. W 1638 r. zatwierdziła statut cechu zbiorowego, dając rzemieślnikom porządek na długie lata.
Źródła: Bazielich 1966, AHMP
-
Ada Sari (Jadwiga Szayer)
sopran koloraturowy
29 VI 1886, Wadowice – 12 VII 1968, Ciechocinek
Córka burmistrza Edwarda Szayera spędziła w Starym Sączu dzieciństwo i młodość (1889–1905), a potem jej głos podbił sceny świata. Jako Ada Sari zasłynęła jako jeden z najpiękniejszych sopranów koloraturowych swojej epoki. Miasto pamięta o niej: Centrum Kultury i Sztuki nosi jej imię, a Muzeum Regionalne ma stałą wystawę. Uwaga: spoczywa na warszawskich Powązkach, nie w Starym Sączu.
-
Edward Szayer
adwokat, burmistrz
daty życia nieustalone
Adwokat i społecznik, który w 1893 r. wraz z aptekarzem Fijałkowskim zwołał zebranie założycielskie „Sokoła”. Burmistrzem był w latach 20. XX w. (culture.pl podaje lata 1920–1930, angielska Wikipedia mówi o 17 latach urzędowania). Ojciec śpiewaczki Ady Sari.
-
Jan Joachim Czech
kompozytor, pedagog, poeta
29 VIII 1888, Cyganowice – 1 I 1955, Stary Sącz
Muzyczna dusza Starego Sącza. Od 1920 r. mieszkał tu na stałe, kierował chórami i orkiestrą, a w czasie okupacji prowadził tajne nauczanie. Napisał ok. tysiąca utworów, w tym kolędę „Hej, ponad regle”, którą śpiewa się do dziś. Uczył w Liceum Pedagogicznym. Spoczywa na starym cmentarzu przy św. Rochu, a rok 2013 ogłoszono jego Rokiem.
Źródła: Sączopedia, sadeczanin.info
-
Henryk Barycz
historyk nauki, profesor UJ
26 VI 1901, Stary Sącz – 9 III 1994, Kraków (nekrolog podaje 21 VI)
Syn szewca i rolnika, który chodził do szkoły powszechnej przy farze, a został jednym z najwybitniejszych historyków nauki polskiej. Nie zapomniał o rodzinnym mieście: zainicjował i zredagował monumentalną „Historię Starego Sącza” (1979). W 1983 r. został honorowym obywatelem miasta, a na szkole przy farze wisi jego tablica.
Źródła: Biliński 2025, Pudłocki 2022
-
Wiktor Bazielich
historyk-regionalista, slawista
22 lub 23 XI 1892, Podmajerz – 3 IX 1963, Kraków
Kronikarz Starego Sącza z prawdziwego zdarzenia. Napisał ponad 40 publikacji, w tym „Historie starosądeckie” (1965) i przewodnik po zabytkach miasta (1961), przekopując się przez rachunki klasztorne i księgi miejskie. W 1948 r. współzakładał Towarzystwo Miłośników Starego Sącza. Jego imię nosi miejska biblioteka.
Źródła: UM Stary Sącz – Wiktor z Podmajerza, RUJ – Biliński 2019
-
Ks. Józef Tischner
filozof, kapłan
12 III 1931, Stary Sącz – 28 VI 2000, Kraków
Urodził się w domu przy rynku, a wyrósł na jednego z najważniejszych polskich filozofów XX w. Słynął z mądrości podanej z góralskim humorem. Stary Sącz pamięta o swoim wielkim rodaku: od 2004 r. w muzeum działa poświęcona mu wystawa, odbywają się Starosądeckie Dni ks. Tischnera, jest mural i szkoła jego imienia, a rok 2025 był Rokiem Tischnera.
-
Stanisław Gałoński
muzykolog, dyrygent
ur. 6 V 1930, Ostrowiec k. Tarnopola; data śmierci nieustalona
W 1975 r. założył Starosądecki Festiwal Muzyki Dawnej i przez 14 lat był jego dyrektorem artystycznym. Dzięki niemu w murach klasztoru, gdzie przed siedmiu wiekami powstał konduktus „Omnia beneficia”, znów rozbrzmiewa dawna muzyka. W 2007 r. został honorowym obywatelem miasta.
Źródła: Polska Biblioteka Muzyczna, UM Stary Sącz – Honorowi obywatele
-
Ks. Jan Sygański SJ
historyk
18 VI 1853, Żuków – 22 III 1918, Kraków
Jezuita i niestrudzony badacz archiwów. Napisał „Arendy klasztoru starosandeckiego w XVI i XVII wieku” (1904) i „Analekta sandeckie” (1905), a także trzytomową historię Nowego Sącza. To dzięki niemu wiemy, jak klaryski gospodarowały swoimi dobrami.
-
Zenon Adam Remi
architekt
22 XII 1873, Krasiczyn – 1924
Zaprojektował za darmo gmach „Sokoła” (1907), a także dom przy Rynku 12 (1906) i ratusz, którego nigdy nie zbudowano. Nie należy go mylić z Zenonem Andrzejem Remim (ur. 1946), twórcą Ołtarza Papieskiego – zbieżność nazwisk wprowadza w błąd niejednego przewodnika.
Źródła: Sądeczanie znani i nieznani, AHMP
-
Mońek (Murray) Goldfinger
ocalały z Zagłady
zm. 2 VIII 2018
Pochodził z Wierchomli Wielkiej. W marcu 1940 r. Niemcy przesiedlili jego rodzinę do Starego Sącza. Jako jedyny z bliskich przeżył piekło obozów: Rożnów, Tarnów, Szebnie, Birkenau, Buchenwald. Nazywano go „ostatnim świadkiem” tragedii 1942 r. W 2016 r. przyjechał na Apel Pamięci nad Popradem.
-
Ks. Józef Leopold Kmietowicz
przywódca powstania chochołowskiego
daty życia nieustalone
Kapłan i spiskowiec, który w 1846 r. stanął na czele powstania chochołowskiego przeciw Austriakom. Urodził się w domu przy rynku – przypomina o tym tablica na Rynku 8 – a pochowano go na cmentarzu przy kościele św. Rocha.
Źródła: beskidsadecki.eu – św. Rocha, UM Stary Sącz – Zabytkowe centrum
-
Szczęsny Morawski
historyk
1818–1898
Autor „Sądecczyzny” (1863–1865), jednej z pierwszych wielkich opowieści o dziejach tej ziemi. Snuł też śmiałe hipotezy – np. że pierwotny Sącz leżał u ujścia Olszanki, czego dziś nikt nie przyjmuje. Spoczywa na cmentarzu przy kościele św. Rocha.
-
Marian Cycoń
burmistrz, poseł
ur. w Barcicach Dolnych – zm. 20 XI 2020 (w wieku 80 lat)
Rządził miastem dłużej niż ktokolwiek w dziejach urzędu – łącznie 4388 dni (1995–1998 i 2002–2011). Był też posłem. To z jego inicjatywy przebudowano rynek i zbudowano obwodnicę z Mostem św. Kingi. W 2007 r. został honorowym obywatelem miasta, a jego imię nosi dziś jedno z rond.
Źródła: starosadeckie.info, UM Stary Sącz
-
Jacek Lelek
burmistrz
ur. 5 I 1970, Lesko
Nauczyciel starosądeckiego liceum (1995–1999), potem wiceburmistrz (2003–2007), a od 2012 r. burmistrz, wybierany czterokrotnie: w 2012, 2014, 2018 i 2024 r. W 2026 r. prezydent powołał go do Prezydenckiej Rady Samorządu Terytorialnego.
-
Honorowi obywatele Starego Sącza
lista gminy
–
Jan Paweł II (uchwała 27 X 2003, wręczono 5 XI 2003); kard. Stanisław Dziwisz (26 IV 2007); bp Wiktor Skworc (26 IV 2007); dr Jan Winter (2007); Stanisław Gałoński (2007); Marian Cycoń (16 VI 2007); ks. prałat Alfred Kurek (4 VI 2014); prezydent Andrzej Duda (26 IX 2016, wręczono 29 X 2016). Osobno: Henryk Barycz (1983, nadane w PRL, nie figuruje na obecnej liście gminy).