Bryjow.pl Dzieje Starego Sącza

Dzieje Starego Sącza

Kto rządził Sączem

Kasztelan, księżna, ksieni, cesarski urzędnik, burmistrz – zestawienie tych, którzy dzierżyli władzę nad miastem, z zaznaczeniem luk w źródłach.

Różne ręce dzierżyły ster nad Sączem: najpierw książęcy kasztelanowie z grodu nad Dunajcem, potem pani i księżna Kinga, a po niej przez pięć wieków ksienie klarysek, bo miasto było ich własnością. Gdy przyszła Austria, zarząd przejął cesarski skarb i magistrat, a w czasach nowszych burmistrzowie: wybierani, narzuceni przez okupanta, wreszcie znowu wybierani przez samych mieszczan. Spis jest niepełny, bo w wielu miejscach źródła milczą, i te luki zaznaczamy uczciwie.

Kasztelanowie sądeccy

XII w. – ok. 1273

Kasztelan zasiadał w grodzie Grobla w dzisiejszym Podegrodziu i w imieniu księcia sprawował władzę sądową, administracyjną i wojskową nad okręgiem. Ok. 1273 r. kasztelanowie znikają ze źródeł; być może byli konkurencją dla władzy księżnej Kingi.

  • wzm. 1224–1227
    Chwalisław kasztelan sądecki

    Pierwszy znany z imienia; uczestniczył w zjazdach Leszka Białego. Korusiewicz podaje rok 1225.

    źródło: medievalheritage.eu
  • ok. 1240 (tradycja)
    Piotr Wydżga kasztelan (wg podania)

    Rzekomy pan Rytra i budowniczy zamku Lemiesz. Postać z tradycji opartej na Długoszu, nieudokumentowana.

    źródło: Zaremba 1994

Luka w źródłach: Pełną listę kasztelanów XIII w. trzeba zestawić z druków: „Urzędnicy małopolscy XII–XV wieku. Spisy” (1990) i Barański 1992. Późniejsi kasztelanowie sądeccy (od XV w.) byli dostojnikami senatorskimi związanymi z Nowym Sączem, nie rządcami Starego Sącza, więc ich tu nie wymieniamy.

Panowie i panie ziemi sądeckiej

do 1257 – 1339

Ziemia sądecka była dzielnicą książąt krakowskich, aż w 1257 r. Bolesław Wstydliwy oddał ją Kindze. Odtąd o losach Sącza stanowiły przez stulecie przede wszystkim książęce wdowy, które wstępowały do klasztoru klarysek.

  • do 1257
    Bolesław V Wstydliwy książę krakowski i sandomierski

    2 III 1257 w Korczynie nadał ziemię sądecką żonie Kindze jako zadośćuczynienie za posag.

    źródło: Zakrzewski 1999
  • 1257–1292
    Św. Kinga (Kunegunda) „domina et princeps de Sandech”, pani i księżna Sącza

    Lokowała miasto, w 1280 r. ufundowała klasztor klarysek i oddała mu Sącz z 28 wsiami. Charakter prawny nadania (własność, dożywocie czy zastaw) jest sporny.

    źródło: AHMP
  • po 1292
    Gryfina wdowa po Leszku Czarnym, ksieni

    Następczyni Kingi jako ksieni; po 1292 r. rządziła Sądecczyzną.

    źródło: Pluta-Saladra 2021
  • 1334–1339
    Jadwiga Kaliska królowa, wdowa po Władysławie Łokietku

    Objęła rządy nad Starym Sączem, gdy ksieni Konstancja ustąpiła; zmarła 10 XII 1339 i spoczęła w klasztorze. Inne źródło datuje jej przybycie na 1337 r.

    źródło: en.wikipedia: Jadwiga of Kalisz

Ksienie – właścicielki miasta

1280–1782

Przez pięćset lat Stary Sącz był miastem prywatnym duchownym: jego panem był konwent klarysek, a w jego imieniu ksieni. To ona nadawała przywileje, zatwierdzała statuty cechów i potwierdzała wybór władz miejskich. Wymieniamy ksienie, które źródła wiążą z konkretnymi sprawami miasta.

  • do 1334
    Konstancja ksieni

    Ustąpiła, by zostać zwykłą mniszką; rządy objęła Jadwiga Kaliska.

    źródło: Migrała 2016
  • wzm. 1336
    Salomea ksieni

    Założyła wieś Tylmanowa.

    źródło: Pluta-Saladra 2021
  • wzm. 1341
    Wisława ksieni

    Nieudana próba osadzenia wsi między Dunajcem a Popradem.

    źródło: Pluta-Saladra 2021
  • wzm. 1357
    Konstancja, księżniczka świdnicka ksieni, była księżna głogowska

    Siostrzenica Kazimierza Wielkiego; w 1357 r. nadała miastu prawo magdeburskie (druga lokacja), potwierdzone przez króla w 1358 r.

    źródło: Migrała 2016
  • wzm. 1505
    Anna Rokitnicka ksieni

    Obradowała w Starym Sączu z komisją królewską.

    źródło: Migrała 2016
  • wzm. 1590
    Zofia Różanówna ksieni

    Zatwierdziła statut cechu szewców.

    źródło: AHMP
  • 1624–1630, 1642–1644, 1647–1649
    Anna Lipska ksieni

    Fundatorka sklepień kościoła klarysek, odbudowy fary po pożarze 1644 r. i kościoła św. Rocha. Statut cechu zbiorowego z 16 XII 1638 r. nosi jej imię, choć data wypada poza podanymi kadencjami (do sprawdzenia).

    źródło: Bazielich 1966
  • wzm. 1691
    Konstancja Jordanówna ksieni

    W marcu 1691 r. założyła klasztorną kapelę muzyczną.

    źródło: Garnczarski 2014

Luka w źródłach: Pełna lista ksień z datami kadencji wymaga sięgnięcia do druków (np. Sułkowska, „Za klauzurą”, 2006). Luki szczególnie ok. 1550–1590 i 1700–1719. Ostatnią właścicielką miasta była ksieni urzędująca w chwili kasaty józefińskiej (1781/1782).

Sołtysi, wójtowie i rada miejska

1268 – XVIII w.

Codziennie miastem zawiadywali sołtys, potem wójt, a od początku XIV w. także rada miejska z burmistrzem. Wójtostwo szybko przeszło w ręce klasztoru, a władze miejskie wybierano z zatwierdzeniem ksieni.

  • 1268
    Pysz (Pyschon) sołtys Sącza

    4 VI 1268 r. Kinga nadała mu sołectwo; Sącz był wtedy jeszcze wsią.

    źródło: Z. Bazielich 1997
  • wzm. 1273
    Michał wójt („advocatus de civitate nostra Sandecz”)

    Pierwsza wzmianka o Sączu jako mieście, w dokumencie z 18 IV 1273 r.

    źródło: Migrała 2016
  • wzm. 1307
    Rada miejska samorząd mieszczan

    Pierwsza wzmianka o radzie. W 1315 r. wójtostwo sprzedano, a od 1357 r. pozostawało w rękach klarysek.

    źródło: Migrała 2016

Luka w źródłach: Nazwiska burmistrzów, wójtów i rajców z XIV–XVIII w. zawierają księgi miejskie i artykuł Z. Bazielicha „Elekcje władz miejskich Starego Sącza w XVII w.” (Rocznik Sądecki 25, 1997), którego nie udało się jeszcze opracować. Uwaga: wójt Albert z 1311 r. to wójt krakowski. W Starym Sączu stacjonowały jedynie wojska węgierskie wysłane przeciw jego buntowi.

Pod berłem Habsburgów: magistrat i rada

1772–1918

Po kasacie józefińskiej dobra klarysek i samo miasto przeszły na własność cesarską („K.K. Ex-Nonnen Herrschaft Alt-Sandez”), a dawny samorząd zastąpił magistrat. Od 1867 r., na mocy ustaw galicyjskich, znowu działała wybieralna rada miejska z burmistrzem.

  • od 1782
    Magistrat urząd miejski pod nadzorem władz cyrkułowych

    To on dzień po wielkim pożarze 24 IV 1795 r. prosił władze kameralne o pomoc.

    źródło: starosadeckie.info – Pożary
  • wzm. 1799
    Wincenty Reszkiewicz pisarz miejski

    Jego zapiski są źródłem wiedzy o podpaleniach w mieście.

    źródło: starosadeckie.info – Pożary
  • od 1867
    Rada miejska samorząd wg ustaw galicyjskich

    M.in. zabiegała od 1894 r. o seminarium nauczycielskie i zobowiązała się wybudować jego gmach.

    źródło: AHMP

Luka w źródłach: Nazwisk burmistrzów z lat 1867–1918 nie znaleźliśmy w dostępnych źródłach internetowych. Należy ich szukać w „Historii Starego Sącza” (red. H. Barycz, 1979), w szematyzmach galicyjskich i w Archiwum Narodowym w Krakowie (Oddział w Nowym Sączu).

Burmistrzowie II Rzeczypospolitej

1918–1939

W wolnej Polsce miastem kierował Zarząd Miejski z burmistrzem na czele. Tuż przed wojną zatrudniał 30 osób.

  • lata 20. XX w.
    Edward Szayer burmistrz, adwokat

    Ojciec śpiewaczki Ady Sari, współzałożyciel „Sokoła” (1893). Okres urzędowania podawany rozbieżnie: culture.pl – 1920–1930, en.wikipedia – siedemnaście lat.

    źródło: culture.pl – Ada Sari
  • wzm. 1937 – IX 1939
    Robert Ogorzały burmistrz

    Pod jego przewodnictwem rada 18 II 1937 r. przeznaczyła budynki seminarium na Liceum Pedagogiczne; urzędował we wrześniu 1939 r.

    źródło: Bednarczyk 2010, „Z Grodu Kingi”

Luka w źródłach: Nieustalone: kto przejął władzę w 1918 r. i kto rządził między Szayerem a Ogorzałym.

Władza okupacyjna

1939–1945

Po wkroczeniu Niemców Stary Sącz (Alt-Sandez) znalazł się w Kreis Neu-Sandez dystryktu krakowskiego. Władzy tej nikt w mieście nie wybierał. Była narzędziem okupanta.

Luka w źródłach: Nieustalone: kto sprawował urząd od sierpnia 1944 r. do wejścia Armii Czerwonej w styczniu 1945 r.

Rady narodowe Polski Ludowej

1945–1990

Po wojnie samorząd zastąpiły rady narodowe i ich prezydia, a od 1973 r. urząd naczelnika miasta i gminy. Od 1974 r. istniała gmina miejsko-wiejska Stary Sącz.

Luka w źródłach: Nazwisk przewodniczących Miejskiej Rady Narodowej i naczelników miasta i gminy z lat 1945–1990 nie znaleźliśmy w źródłach internetowych. Opisuje je zapewne t. 2 „Historii Starego Sącza” (red. F. Kiryk, 1995).

Burmistrzowie wolnego samorządu

od 1990

Pierwsze wolne wybory samorządowe odbyły się 27 maja 1990 r. Od 2002 r. burmistrza wybierają mieszkańcy w wyborach bezpośrednich.